قیام‌های پیش از ظهور (تحلیل حدیثی و فقهی)

مقدمه

مسیله مشروعیت قیام‌ها و حکومت در عصر غیبت، از حساس‌ترین مباحث فقه سیاسی شیعه است. انقلاب اسلامی ایران، به عنوان یک نهضت دینی و سیاسی، این پرسش را مطرح کرده که آیا قیام‌های پیش از ظهور می‌توانند مشروع باشند یا خیر. برخی روایات قیام پیش از ظهور را نهی می‌کنند، ولی متون متعدد دیگر موکد بر عدالت‌خواهی، مقابله با ظلم و نفی طاغوت‌اند. این مقاله با روش تحلیلی ـ توصیفی، با جمع میان روایات و آرای فقهای متقدم، میانی و معاصر، تلاش می‌کند این مسیله را به صورت یکپارچه بررسی کند.

ظلم‌ستیزی و نفی طاغوت در منابع روایی

جایگاه ظلم
پیامبر اکرم (ص) درباره ظلم فرمودند: «الظلم ظلمات یوم القیامه» (کلینی, ۱۳۷۹, ج۲, ص۳۵۰). این حدیث نشان می‌دهد که ظلم تنها خطای فردی نیست بلکه عامل تباهی اجتماعی و دینی است و مقابله با آن، تکلیف الهی است.

تعریف طاغوت
امام صادق (ع) فرمودند: «کُلُّ مَن نَصَبَ نَفسَهُ لِلنّاسِ إماماً وَ هُوَ جایِرٌ فَهُوَ طاغوت» (کلینی, ۱۳۷۹, ج۲, ص۳۶۰). هر حاکم جایر و ظالم که خود را پیشوای جامعه بداند، مصداق طاغوت است. این تعریف، مبنای نظری انقلاب اسلامی ایران در نفی ساختارهای سیاسی جایر است.
وجوب قیام و مسیولیت اجتماعی

سکوت در برابر ظلم
امیرالمومنین علی (ع) فرمودند: «السّاکِتُ عَنِ الحَقِّ شَیطانٌ أخرَس» (مجلسی, ۱۴۰۰, ج۵۱, ص۲۵۰). سکوت و بی‌تفاوتی در برابر ظلم، مذموم است و هر مسلمان موظف به قیام و اصلاح جامعه است.

الگوی قیام حسینی
امام حسین (ع) فرمودند: «إنّما خَرَجتُ لِطَلَبِ الإصلاحِ فی أُمّهِ جَدّی، أُریدُ أن آمُرَ بِالمَعرُوفِ وَ أنهى عَنِ المُنکَر» (مجلسی, ۱۴۰۰, ج۵۱, ص۲۵۲). قیام حسینی، قیامی اصلاحی، مردمی و الهام‌بخش قیام‌های مشروع پیش از ظهور است.
احادیث ناظر به قیام‌های آخرالزمانی

قیام از مشرق
«یَخرُجُ ناسٌ مِنَ المَشرِقِ فَیُوَطِّیُونَ لِلمَهدی سُلطانَه» (شیخ طوسی, ۱۴۱۴ق, ص۲۵۴).

خروج مردی از قم
«رَجُلٌ مِن أَهلِ قُم یَدعُو النّاسَ إِلَى الحَقِّ، یَجتَمِعُ مَعَهُ قَومٌ کَزُبَرِ الحَدید…» (شیخ طوسی, ۱۴۱۴ق, ص۲۵۶).

حدیث قوم تحابوا بروح الله
«قوم تحابوا بروح الله» (مجلسی, ۱۴۰۰, ج۵۱, ص۲۴۷–۲۵۲).
تحلیل حدیث: «تحابب» دلالت بر محبت متقابل و طرفینی دارد. محور محبت و همکاری این قوم، شخص «روح الله» است و محبت قوم نسبت به یکدیگر در سایه هدایت او جریان دارد. این قرینه نشان می‌دهد که «روح الله» در متن حدیث به یک شخصیت مشخص اشاره دارد، و جریان محبت و تعاون قوم بر محور او است.

پرچم‌های سیاه
«إِذا رَأَیتُمُ الرّایاتِ السّودَ قَد أَقبَلَت مِن خُراسانَ فَأتُوها…» (Sunan Ibn Majah, Vol. ۵, Hadith …).
این نشانه‌ها، شاخص‌های قیام مشروع و مسیر پیروی از آن را تبیین می‌کنند.

روایات ناهی و تحلیل فقهی
روایاتی مانند «کُلُّ رَایَهٍ تُرفَعُ قَبلَ قِیامِ القایِمِ فَصاحِبُها طاغوت» ناظر به قیام‌های مدعی امامت یا قدرت‌طلبی هستند و شامل قیام‌های عدالت‌خواهانه و مشروع نمی‌شوند (کلینی, ۱۳۷۹, ج۲, ص۳۷۰).

دیدگاه فقهای امامیه درباره قیام پیش از ظهور

فقهای متقدم
شیخ مفید و شیخ طوسی قیام‌های مشروع را در حد امکان تأیید کرده و روایات ناهی را محدود به قیام‌های باطل دانسته‌اند (شیخ طوسی, ۱۴۱۴ق, ص۲۵۸).

فقهای میانی
علامه حلی و محقق کرکی: فقیه جامع‌الشرایط نایب عام امام است و اقامه حکومت عادلانه مشروع است.
صاحب جواهر : انکار ولایت فقیه منجر به تعطیلی بخش مهمی از شریعت می‌شود (نجفی, ۱۴۰۲, ج۱۵, ص۲۱۵).

فقهای معاصر
امام خمینی: قیام مشروع قبل از ظهور نه تنها مجاز است، بلکه واجب است (خمینی, ۱۳۶۸, ص۵۰–۶۵).
آیت‌الله صافی گلپایگانی و آیت‌الله جوادی آملی: حکومت دینی در عصر غیبت، بخشی از آماده‌سازی جامعه برای ظهور است.

انتظار فعال و انقلاب اسلامی

انتظار فعال، حرکت پویا و مسیولانه در مسیر تحقق عدالت و اصلاح جامعه است. انقلاب اسلامی ایران مصداق برجسته انتظار فعال بدون ادعای مهدویت است. تحقق حکومت اسلامی در عصر غیبت، زمینه‌ساز ظهور و تحقق عدالت مهدوی است.

جمع‌بندی و تحلیل فقهی

قیام‌های مشروع، عدالت‌خواه و مردمی در عصر غیبت منع مطلق ندارند. انقلاب اسلامی ایران در چارچوب این قیام‌ها قابل تحلیل است. دیدگاه فقهای امامیه، مشروعیت قیام‌های مردمی تحت رهبری فقیه جامع‌الشرایط را تأیید می‌کند. تحلیل حدیث «قوم تحابوا بروح الله» نشان می‌دهد محور محبت و همکاری قیام‌ها می‌تواند شخص مشخصی باشد که رهبری و هدایت قوم را بر عهده دارد.

References

کلینی، م. ب. (۱۳۷۹). الکافی (ج۲، ص۳۵۰–۳۷۰). تهران: انتشارات اسلامی.
مجلسی، م. ب. (۱۴۰۰). بحارالأنوار (ج۵۱، ص۲۴۷–۲۵۲). قم: موسسه آل‌البیت.
شیخ طوسی. (۱۴۱۴ق). الغیبه (ص۲۵۳–۲۵۹). قم: نشر حدیث.
نجفی، م. ح. (۱۴۰۲). جواهر الکلام (ج۱۵، ص۲۱۰–۲۲۰). تهران: انتشارات علمی.
خمینی، ر. (۱۳۶۸). ولایت فقیه (ص۴۵–۶۵). تهران: دفتر نشر آثار امام.
Sunan Ibn Majah. Vol. ۵, Hadith …